Σελήνιο: Μια ισχυρή αντικαρκινική ουσία

Μέχρι τη δεκαετία του 1960 το σελήνιο θεωρείτο ένα τοξικό μέταλλο από τον FDA (τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων της Αμερικής). Στη συνέχεια όμως αυτή η άποψη αναθεωρήθηκε. Μια πληθώρα από πληροφορίες που ξεκίνησαν να εμφανίζονται τη δεκαετία του 1960 έδειξε ότι το σελήνιο είναι ένας από τους μεγαλύτερους σύμμαχούς μας στον πόλεμο κατά του καρκίνου. Το σελήνιο βρίσκεται σε διάφορες ποσότητες στη δίαιτα λόγω των τεράστιων διαφορών του σεληνίου που βρίσκεται στο έδαφος. Σε μέρη όπως τη Βόρεια Ντακότα και τη Μοντάνα υπάρχει τόσο πολύ σελήνιο στο έδαφος που τα ζώα που βόσκουν στο χορτάρι μπορούν να αναπτύξουν τοξικότητα σεληνίου. Στη Φιλανδία, όπου το ελλιπές σε σελήνιο έδαφος οδηγεί σε υψηλή συχνότητα καρκίνου και καρδιοπάθειας, το σταρένιο αλεύρι εμπλουτίζεται με σελήνιο.

Υπάρχει ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στη χαμηλή πρόσληψη σεληνίου και στον υψηλότερο κίνδυνο καρκίνου (1). Ένας επιδημιολόγος, ο Raymond Shamberger, κατέγραψε τα ποσοστά καρκίνου στις πολιτείες και στις μεγάλες πόλεις της Αμερικής. Έπειτα τις κατέγραψε ξανά σύμφωνα με την ποσότητα του σεληνίου που ήταν διαθέσιμη στη δίαιτα. Από τη σύγκριση αυτή φάνηκε ότι όσο περισσότερο σελήνιο είναι στη διατροφή, τόσο χαμηλότερα τα επίπεδα του καρκίνου (2). Μελέτη σε 1.300 ασθενείς που δημοσιεύθηκε το 1996 στο Journal of the American Medical Association απέδειξε την ισχυρή προληπτική δράση του σεληνίου κατά του καρκίνου. Η αντικαρκινική του δράση φαίνεται επίσης από το γεγονός ότι σε χώρες με μεγαλύτερη συγκέντρωση σεληνίου στην τροφή, στο νερό και στο έδαφος τα ποσοστά καρκίνου είναι μικρότερα από ό, τι σε περιοχές με λιγότερη συγκέντρωση σεληνίου, όπως το Οχάιο, όπου τα περιστατικά καρκίνου είναι πάρα πολύ υψηλά. Το σελήνιο αυξάνει την παραγωγή φαγοκυττάρων, τα οποία καταβροχθίζουν τα καρκινικά κύτταρα και τους ιούς. Σε μια άλλη μελέτη από τον Willet αξιολογήθηκαν τα επίπεδα σεληνίου στο αίμα και ο κίνδυνος για καρκίνο σε πάνω από 10.000 άνδρες και γυναίκες. Αυτοί με τα χαμηλότερα επίπεδα σεληνίου είχαν διπλάσιο κίνδυνο για ανάπτυξη καρκίνου (3). Υπάρχει μια πρόσφατη αναφορά που δείχνει ότι η κατανάλωση σεληνίου συνδέεται με έναν μειωμένο κίνδυνο για καρκίνο της ουροδόχου κύστης (4).

Ο Foster σε μια επιθεώρηση συμπέρανε ότι οι αποδείξεις για μια αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στην πρόσληψη σεληνίου και στη συχνότητα καρκίνου ήταν ισχυρή (5). Σε μια μελέτη 27 χωρών η θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού συνδέθηκε ισχυρά και αρνητικά με το διατροφικό σελήνιο. Μια μελέτη συσχετισμού παραγόντων σε λευκούς άνδρες και επίπεδα εδάφους στις ΗΠΑ έδειξε ότι το υψηλό σελήνιο εδάφους συνδέθηκε αρνητικά με όλους τους καρκίνους, θετικά με πολύ υψηλό υδράργυρο εδάφους και αρνητικά με πολύ υψηλό ασβέστιο εδάφους. Μια μελέτη σε 4480 άτομα, εκ των οποίων 111 ανέπτυξαν καρκίνο, έδειξε μια σημαντική μείωση στο σελήνιο στους ασθενείς που ανέπτυξαν καρκίνο (6).

Το σελήνιο διεγείρει σημαντικά το ανοσοποιητικό σύστημα (7). Βελτιώνει την ενεργοποίηση και τον πολλαπλασιασμό των Β λεμφοκυττάρων και ενισχύει τη λειτουργία των Τ κυττάρων (8). Το σελήνιο είναι απαραίτητο, για να λειτουργήσει το ανοσοποιητικό μας σύστημα σε άριστη απόδοση. Έτσι δεν πρέπει να εκπλαγούμε από το γεγονός ότι οι καρκινοπαθείς με χαμηλά επίπεδα σεληνίου τείνουν να έχουν μεγαλύτερη εξάπλωση της ασθένειας, περισσότερες υποτροπές και πεθαίνουν νωρίτερα (9). Τα επίπεδα σεληνίου του αίματος συχνά υποδεικνύουν την παρουσία καρκίνου και ακόμα τη σοβαρότητα του καρκίνου σε έναν ασθενή.

Ως ένα αντιοξειδωτικό συστατικό το σελήνιο προλαμβάνει τη δράση των ελευθέρων ριζών, οι οποίες πιστεύεται ότι αποτελούν την αιτία εκφυλιστικών ασθενειών όπως της πρώιμης γήρανσης, του καρκίνου και της αθηροσκλήρωσης. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η γλουταθειόνη υπεροξειδάση είναι ένα από τα πιο σημαντικά αντιοξειδωτικά ένζυμα στο ανοσοποιητικό μας σύστημα. Αυτό το ένζυμο προστατεύει το σώμα από τις καταστρεπτικές επιδράσεις των ελευθέρων ριζών. Η γλουταθειόνη υπεροξειδάση εξαρτάται από το σελήνιο. Αν υπάρχει έλλειψη σεληνίου στους ιστούς, η γλουταθειόνη υπεροξειδάση δεν θα παραχθεί. Αυτό το ένζυμο είναι επίσης ένας σημαντικός αντικαρκινικός παράγοντας.

Ζώα που έχουν έλλειψη σε σελήνιο έχουν περισσότερη καρδιακή βλάβη από το χημειοθεραπευτικό φάρμακο αδριαμυκίνη (10). Τα συμπληρώματα σεληνίου και βιταμίνης Ε στους ανθρώπους δεν μείωσαν την αποτελεσματικότητα των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων κατά των καρκίνων των ωοθηκών και του τραχήλου (11). Ζώα με εμφυτευμένους όγκους θεραπεύτηκαν με σελήνιο και cisplatin (ένα χημειοθεραπευτικό φάρμακο) και έδειξαν μειωμένη τοξικότητα στο φάρμακο χωρίς αλλαγή στην αντικαρκινική του δράση (12). Αυτές οι μελέτες αποδεικνύουν αυτό που έχουμε τονίσει σε αυτό το βιβλίο, ότι τα συμπληρώματα διατροφής μειώνουν την τοξικότητα των συμβατικών θεραπειών, χωρίς να μειώνουν την αποτελεσματικότητά τους. Τα συμπληρώματα σεληνίου επισκεύασαν τη βλάβη του DNA από ένα καρκινογόνο σε ζώα (13). Το σελήνιο ήταν επιλεκτικά τοξικό σε ανθρώπινα κύτταρα λευχαιμίας σε καλλιέργεια (14).

Το σελήνιο μπορεί να προλάβει και να θεραπεύσει τον καρκίνο. Το 1980 ο Dr. Gerhard Schrauzer, ειδικός στο θέμα του σεληνίου και του καρκίνου, στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο San Diego δημοσίευσε μια μελέτη για το σελήνιο. Έκανε μια μελέτη σε ποντίκια. 83 από 100 από αυτά τα ποντίκια ήταν γενετικά προγραμματισμένα να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού μέσα σε 8 μήνες. Έβαλε σελήνιο στο νερό τους και βρήκε ότι μόνο περίπου 40% των ποντικών έπαθαν καρκίνο του μαστού. Ενώ το 100% του άλλου 50% των ποντικών που δεν έπαιρναν σελήνιο έπαθε καρκίνο. Και όταν αύξησε το σελήνιο, το οποίο ήταν ισοδύναμο περίπου με 150 mcg στους ανθρώπους, κανένα από τα ποντίκια δεν έπαθαν καρκίνο του μαστού. Ο Dr. Schrauzer τόνισε ότι αν κάθε γυναίκα στην Αμερική έπαιρνε 200 mcg συμπλήρωμα σεληνίου την ημέρα, τα ποσοστά καρκίνου του μαστού θα έπεφταν ραγδαία μέσα σε λίγα χρόνια. Ο Dr. Schrauzer μπόρεσε να δείξει ότι για μεγαλύτερη προστασία το σελήνιο πρέπει να δίνεται σε ένα άτομο από την παιδική ηλικία. Αν ένας όγκος ξεκινήσει, το σελήνιο, αν λαμβάνεται συνεχώς, θα καθυστερήσει την ανάπτυξη του όγκου. Το σελήνιο είναι ένα ιχνοστοιχείο που δεν συσσωρεύεται στον οργανισμό. Η έρευνα του Dr. Schrauzer αποκάλυψε ότι, αν η πρόσληψη σεληνίου σταματήσει, ο όγκος θα αυξηθεί γρήγορα. Οπότε μην σταματάτε να το παίρνετε.

Ο Dr. Emanuel Revici, ένας Ρουμάνος γιατρός, το 1948 άρχισε να εξετάζει τη χρήση του σεληνίου στη θεραπεία του καρκίνου και ως μέσο, για να κάνει την ακτινοβολία λιγότερο βλαβερή. Ο Revici χρησιμοποιεί μια ειδική μοριακή μορφή σεληνίου (bivalent-negative selenium) ενσωματωμένη σε ένα μόριο λιπαρού οξέος. Σε αυτή τη μορφή μπορεί να χορηγεί πάνω από 1 γραμμάριο σεληνίου την ημέρα, που αντιστοιχεί σε 1 εκατομμύριο μικρογραμμάρια την ημέρα, χωρίς τοξικές παρενέργειες. Αντίθετα τόσο πολύ selenite (hexavalent-positive selenium) έχει τοξικές επιδράσεις στα ζώα. Ο Dr. Revici συχνά χορηγούσε τη μη τοξική του μορφή σεληνίου με ένεση, που θεωρείτο τέσσερεις φορές ισχυρότερη από τη μορφή που δινόταν στοματικά.

Ο Dr. Richard Donaldson του St. Louis Veterans’ Administration Hospital διεξήγαγε μια κλινική δοκιμή με καταληκτικούς καρκινοπαθείς. Βρήκε ότι, όταν μπορούσε να ανεβάσει τα επίπεδα του αίματος του σεληνίου στους ασθενείς σε φυσιολογικά επίπεδα, ο πόνος και το μέγεθος των όγκων συχνά μειωνόταν. Σε μια μελέτη 140 καρκινοπαθών που θεραπεύτηκαν με σελήνιο, ο Dr. Donaldson ανέφερε το 1983 ότι κάποιοι ασθενείς που θεωρήθηκαν καταληκτικοί με λίγες εβδομάδες ζωής ήταν εντελώς ελεύθεροι από όλα τα σημάδια καρκίνου μετά από τέσσερα χρόνια. Όλοι οι ασθενείς έδειξαν μείωση στο μέγεθος των όγκων και στον πόνο (15).

Η ποσότητα του σεληνίου που χρειαζόταν, για να επιτευχθούν φυσιολογικά επίπεδα αίματος, ποίκιλλε από άτομο σε άτομο. Φυσιολογικά υγιή άτομα είχαν συνήθως φυσιολογικά επίπεδα σεληνίου στο αίμα σε φυσιολογικές δίαιτες, ενώ οι καρκινοπαθείς είχαν χαμηλότερα επίπεδα σεληνίου σε παρόμοιες δίαιτες. Προφανώς δεν μπορούσαν να λάβουν αρκετή ποσότητα σεληνίου χωρίς συμπληρώματα. Ο Dr. Donaldson βρήκε ότι έπρεπε να δίνει στους καρκινοπαθείς τουλάχιστον 200 με 600 mcg σεληνίου την ημέρα και σε μερικές περιπτώσεις χρειάζονταν 2000 mcg σεληνίου την ημέρα, για να επιτευχθούν φυσιολογικά επίπεδα σεληνίου στο αίμα. Αυτό αποτελεί άλλη μια απόδειξη ότι όλοι οι άνθρωποι δεν μπορούν να λάβουν τις βιταμίνες, τα μέταλλα και τα άλλα θρεπτικά συστατικά μόνο από τη διατροφή, αλλά χρειάζεται να λαμβάνουν συμπληρώματα διατροφής.

Ο Karen Collins, R.D., αναφέρει ότι υπάρχουν επτά πληθυσμιακές μελέτες τα τελευταία χρόνια που εξέτασαν την πιθανή σύνδεση μεταξύ σεληνίου και καρκίνου του προστάτη. Όλες εκτός από μία έχουν βρει το σελήνιο προστατευτικό. Σε μια μελέτη οι άνδρες με τα υψηλότερα επίπεδα σεληνίου του αίματος είχαν τις μισές πιθανότητες να αναπτύξουν προχωρημένο καρκίνο του προστάτη σε σύγκριση με τους άνδρες με τα χαμηλότερα επίπεδα σεληνίου στο αίμα. Το «Nutritional Prevention of Cancer Project» (NPC) ήταν μια ελεγχόμενη, τυχαιοποιημένη προληπτική δοκιμή του καρκίνου, στην οποία 1.312 ασθενείς λάμβαναν μια καθημερινή δόση 200 mcg σεληνίου ή placebo για πάνω από 10 χρόνια (16).

Μια μελέτη του 1996 από τον Dr. Larry Clark του πανεπιστημίου της Αριζόνα έδειξε πόσο αποτελεσματικό μπορεί να είναι το σελήνιο κατά του καρκίνου. Στη μελέτη 1.300 ηλικιωμένων ανθρώπων η εμφάνιση του καρκίνου ανάμεσα σε αυτούς που έπαιρναν 200 mcg σεληνίου καθημερινά για περίπου επτά χρόνια μειώθηκε 42% σε σύγκριση με αυτούς που έπαιρναν placebo. Οι θάνατοι από καρκίνο για αυτούς που έπαιρναν το σελήνιο μειώθηκε στο μισό (17). Επιπλέον οι άνθρωποι που είχαν πάρει σελήνιο είχαν 63% λιγότερους καρκίνους του προστάτη, 58% λιγότερους καρκίνους του ορθού εντέρου, 46% λιγότερους καρκίνους του πνεύμονα και συνολικά 37% λιγότερους καρκίνους. Το σελήνιο βρέθηκε ότι μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο του πνεύμονα σε μεγαλύτερο βαθμό από ό, τι η διακοπή του καπνίσματος (18).

Ο Toma και οι συνεργάτες του μέτρησαν τα επίπεδα σεληνίου σε 22 ασθενείς με προκαρκινικές βλάβες στη στοματική κοιλότητα, σε 10 ασθενείς με καρκίνο και σε 13 άτομα που χρησίμευαν ως ομάδα ελέγχου. Τα επίπεδα σεληνίου ήταν 105, 77 και 101. Έπειτα χορήγησαν σελήνιο στους ασθενείς. Σε δύο ασθενείς υπήρξε ολοκληρωτική ύφεση, 5 έδειξαν μερική ύφεση, 6 μικρή βελτίωση και σε 5 ασθενείς δεν υπήρξε ανταπόκριση. Όταν το σελήνιο σταμάτησε, η ανάπτυξη ξανάρχισε σε 7 από τις 18 περιπτώσεις (19).

Ο S. Yu και οι συνεργάτες του έδωσαν 300 mcg σεληνίου σε μια διπλή τυφλή μελέτη σε 40 υγιείς μεταλλωρύχους, για να ελέγξουν την ασφάλειά του. Συμπέραναν ότι αυτή η χρήση του σεληνίου ήταν ασφαλής και αποτελεσματική σε ανθρώπους με χαμηλά επίπεδα σεληνίου κατά του καρκίνου του πνεύμονα. Βρήκαν ότι το σελήνιο προστάτεψε τα λεμφοκύτταρα από βλάβη του DNA που προκαλείται από την υπεριώδη ακτινοβολία και το καρκινογόνο 3,4 βενζοπυρένιο  (20).

Η Burke και οι συνεργάτες της ανέφεραν ότι το σελήνιο που δόθηκε σε ποντίκια τα προστάτεψε από τη βλάβη της υπεριώδους ακτινοβολίας. Βρήκαν ότι μια λοσιόν που περιέχει 0,02% L-selenomethionine ή χορήγηση δια στόματος σε νερό L-selenomethionine ήταν προστατευτικά. Συμπέραναν ότι: «Η L-selenomethionine είναι αποτελεσματική στην προστασία από τον καρκίνο του δέρματος που προκαλείται από την υπεριώδη UV ακτινοβολία, καθυστερώντας την έναρξη της ασθένειας και μειώνοντας τον αριθμό των βλαβών…και αποτελεσματική στη μείωση της οξείας βλάβης που προκαλείται από την UV ακτινοβολία-φλεγμονή (έγκαυμα από τον ήλιο)». Δεν αναπτύχθηκαν φουσκάλες στα θεραπευμένα ποντίκια κατά τη διάρκεια των πρώτων εβδομάδων της ακτινοβολίας, αλλά αναπτύχθηκαν στα δύο τρίτα των ποντικών της ομάδας ελέγχου. Συμπέραναν ότι «η προστασία μπορεί να παρέχεται είτε από τοπική είτε δια στόματος χορήγηση της L-selenomethionine». Σε μια μετέπειτα αναφορά η Burke επιβεβαίωσε αυτά τα ευρήματα. Ανέφερε ότι η δια στόματος και τοπική χορήγηση σεληνίου μείωσε τη συχνότητα και τη χρόνια βλάβη από υπεριώδη ακτινοβολία  χωρίς να γίνεται τοξικό. Τα ποντίκια που θεραπεύτηκαν με σελήνιο είχαν καθυστερημένη καθυστερημένη έναρξη και σημαντικά λιγότερη συχνότητα καρκίνου του δέρματος (21-22).

Ποιος όμως είναι ο κύριος μηχανισμός με τον οποίο το σελήνιο προστατεύει από τον καρκίνο; Το σελήνιο απαιτείται για τη συντήρηση των ανοσοποιητικών μας λειτουργιών, για την κυτταρική αναπνοή, για τον έλεγχο της κυτταρικής διαίρεσης, την προστασία από βλάβες που προκαλούνται από διάφορους περιβαλλοντικούς μολυντές, από τη βλάβη που προκαλεί η UV ακτινοβολία στο δέρμα, από την ιονίζουσα ακτινοβολία και ακόμα έχει αντιικές ιδιότητες.

Πρέπει να σημειωθεί ότι οι αντικαρκινικές ιδιότητες του σεληνίου εξουδετερώνονται από στοιχεία όπως κάδμιο, μόλυβδο, υδράργυρο και αρσενικό, τα οποία συχνά βρίσκονται σε ανεβασμένα επίπεδα στις τροφές μας, στο πόσιμο νερό και στο περιβάλλον. Για να είναι η προστασία από τον καρκίνο αποτελεσματική, πρέπει επίσης να ελαχιστοποιηθεί η έκθεση σε αυτά τα στοιχεία.

Η τοξικότητα του σεληνίου μπορεί να ξεκινήσει στα 1.000 mcg την ημέρα σε μερικούς ανθρώπους, αλλά η τοξικότητα είναι περισσότερο συχνή στα 65.000 mcg (65 mg) για τον μέσο υγιή ενήλικα (23). Η ημερήσια συνιστώμενη δόση είναι 70 mcg, αλλά η συνήθης προτεινόμενη δόση για την πρόληψη του καρκίνου είναι 200 mcg την ημέρα. Το σελήνιο υπάρχει σε κάποιες τροφές, αλλά οι τροφές που περιέχουν την υψηλότερη ποσότητα σεληνίου είναι τα βραζιλιάνικα φιστίκια και τα στρείδια. Δεν συνιστάται όμως να τρώτε κάθε μέρα στρείδια λόγω της μόλυνσης των θαλασσών (συγκεντρώνουν βαρέα μέταλλα), ενώ τα βραζιλιάνικα φιστίκια δεν συνηθίζονται στην Ελλάδα και είναι πολύ ακριβά για καθημερινή κατανάλωση. Η καλύτερη και οικονομικότερη λύση είναι η λήψη συμπληρώματος σεληνίου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Schrauzer G.N., Vitamins, nutrition, and cancer, 240, 1984
2. Shamberger R., Archives of Environmental Health, 31, 231-35, 1976
3. Willet W.C., Lancet, 2, 8342, 130-33, 1983
4. Amaral A.F., et al., Selenium and bladder cancer risk: A meta-analysis, Cancer Epidem. Biomarkers Prev. Aug. 2010
5. Foster H.D., Health, Disease and the Environment, Boca Raton, FL: CRC Press, 1992
6. Hoffer A., Pauling L., Healing cancer. Complementary vitamin and drug treatments, 54, 2004
7. Kiremidjian-Schumacher L., et al., Environmental Res., 42, 277, 1987
8. Hawkes W.C., Kelley D.S., Taylor P.C., The effects of dietary selenium on the immune system in healthy men, Biol. Trace Elem. Res., 81, 3, 189-213, 2001
9. Foster H.D., Landscapes of longevity: The calcium-selenium-mercury connection in cancer and heart disease, Medical Hypothesis, 48, 361-366, 1997
10. Coudray C., et al., Basic Res. Cardiol., 87, 173, 1992
11. Sundstrom H., et al., Carcinogenesis, 10, 273, 1989
12. Okhawa K., et al., Br. J. Cancer, 58, 38, 1988
13. Lawson T., et al., Chem. Biol. Interactions, 45, 95, 1983
14. Milner J.A., et al., Cancer Research, 41, 1652, 1981
15. Passwater R., Cancer and its nutritional therapies, 149, 1983
16. http://www.prostate-cancer.org/education/nutrprod/selenium.html
17. Clark L.C., Journal of the American Medical Association, 276, 1957, Dec. 25, 1996
18. Clark L.C., The epidemiology of selenium and cancer, Fed. Proc., 44, 2584-2590, 1985
19. Toma S., Micheletti A., Giacherro P., Coialbu T., Collechi P., Esposito M., Rotondi M., Albanese E., Cantoni E., Selenium therapy in patients with precancerous and malignant oral cavity lesions: Preliminary results, Cancer Detection and Prevention, 15, 491-494, 1991
20. Yu S., Mai B., Xiao P., Yu W., Wang Y., Huang C., Chen W., Xuan X., Intervention trial with selenium for the prevention of lung cancer among tin miners in Yunnan, China. A pilot study, Biological Trace Element Research, 24, 105-108, 1990
21. Burke K.E., Oral and topical L-selenomethionine protection from ultraviolet-induced sunburn, tanning and skin cancer, Journal of Orthomolecular Medicine, 1992
22. Burke K.E., Combs G.F. Jr., Gross E.G., Bhuyan K.C., Abu-Libdeh H., The effects of topical and oral L-selenomethionine on pigmentation and skin cancer induced by ultraviolet irradiation, Nutrition and Cancer, 17, 123-137, 1992
23. Hathcock J.N., Micronutrients and immune functions, 587, 257, 1990

Μάριος Δημόπουλος
Διατροφολόγος
Μέλος του American Council of Applied Clinical Nutrition
Μέλος της American Association of Drugless Practitioners

*Απόσπασμα από το βιβλίο του Μάριου Δημόπουλου «Νικήστε τις ασθένειες με τροφή» (εκδ. Κάδμος, 2016)